Demografisch transitiemodel uitgelegd: fases, grafiek en voorbeelden (aardrijkskunde)
Het demografisch transitiemodel is een belangrijk hulpmiddel binnen de aardrijkskunde om te begrijpen hoe bevolkingen veranderen. Landen groeien namelijk niet altijd even snel en ook het aantal geboortes en sterfgevallen verandert door de tijd. Door deze veranderingen te ordenen in fases ontstaat een duidelijk patroon dat in veel delen van de wereld terug te zien is.
Veel examenvragen gaan niet alleen over het herkennen van de fases, maar vooral over het uitleggen waarom landen verschuiven van de ene fase naar de andere. Daarom moet je niet alleen de kenmerken kennen, maar ook de oorzaken en gevolgen begrijpen.
Wat is het demografisch transitiemodel?
Het demografisch transitiemodel beschrijft hoe het geboorte- en sterftecijfer van een land veranderen tijdens de overgang van een agrarische samenleving naar een moderne industriële samenleving. Door deze veranderingen groeit de bevolking eerst snel en later juist steeds langzamer. Uiteindelijk kan de bevolking zelfs gaan krimpen.
Het model is dus geen voorspelling voor één land, maar een algemeen patroon dat in veel landen zichtbaar is geweest. Europese landen doorliepen het proces al eerder, terwijl veel ontwikkelingslanden er nog middenin zitten. Daardoor kun je met het model ook landen met elkaar vergelijken.
Wat laat het model zien?
In de grafiek zie je twee lijnen: het geboortecijfer en het sterftecijfer. De afstand tussen deze lijnen bepaalt de bevolkingsgroei. Wanneer het verschil groot is groeit de bevolking snel, en wanneer het verschil klein is blijft de bevolking stabiel.
Je kunt dus niet alleen kijken naar het aantal geboortes of sterftes afzonderlijk. Juist het verschil ertussen bepaalt de fase waarin een land zich bevindt.
Waarom moet je dit kennen voor toetsen en examens?
Examenvragen vragen vaak waarom een land in een bepaalde fase zit en welke gevolgen dat heeft. Je moet dus verbanden leggen tussen welvaart, gezondheidszorg en onderwijs en de ontwikkeling van de bevolking. Het model helpt om die verbanden logisch te begrijpen in plaats van alleen uit je hoofd te leren.
Overzicht van de fases
Het model bestaat uit meerdere opeenvolgende fases waarin geboorte- en sterftecijfers steeds veranderen. Elke fase hoort bij een bepaald niveau van ontwikkeling in een land. Naarmate een samenleving moderner wordt, veranderen ook gezinsgrootte en levensverwachting.
De overgang tussen fases gebeurt niet plotseling maar geleidelijk. Daardoor kan een land kenmerken van twee fases tegelijk hebben.
Hoe lees je de grafiek?
Je begint altijd met kijken naar de afstand tussen geboorte- en sterftecijfer. Is die afstand klein, dan groeit de bevolking langzaam. Is de afstand groot, dan groeit de bevolking snel.
Daarna kijk je naar de richting van de lijnen. Daalt het sterftecijfer of daalt het geboortecijfer? Dat bepaalt in welke fase het land zit.
Geboorte- en sterftecijfer begrijpen
Het geboortecijfer hangt vooral samen met cultuur, economie en positie van vrouwen. Het sterftecijfer hangt sterker samen met voeding, hygiëne en medische zorg. Daarom dalen sterftecijfers meestal eerder dan geboortecijfers.
Bevolkingsgroei berekenen
De natuurlijke bevolkingsgroei is het verschil tussen geboorte- en sterftecijfer. Migratie telt in dit model niet mee, omdat het model alleen natuurlijke veranderingen beschrijft.
Fase 1: pre-industrieel stadium
In de eerste fase zijn zowel geboorte- als sterftecijfers hoog. Hierdoor blijft de bevolking ongeveer even groot. Mensen krijgen veel kinderen, maar veel mensen overlijden ook jong.
Slechte hygiëne, ziektes en voedseltekorten zorgen voor een lage levensverwachting. Gezinnen krijgen daarom veel kinderen om te zorgen dat er genoeg volwassenen overblijven.
Kenmerken van de bevolking
De samenleving is agrarisch en kinderen zijn nodig als arbeidskracht. Sociale voorzieningen bestaan nauwelijks en ouderen zijn afhankelijk van familie.
Oorzaken van hoge sterfte
Gebrek aan medische kennis en schoon drinkwater speelt een grote rol. Epidemieën kunnen in korte tijd veel slachtoffers maken.
Voorbeelden uit het verleden
Europa zat tot ongeveer de 18e eeuw in deze fase. Tegenwoordig komt fase 1 bijna nergens meer voor.
Fase 2: begin van de groei
In fase 2 daalt het sterftecijfer snel terwijl het geboortecijfer hoog blijft. Hierdoor ontstaat snelle bevolkingsgroei. Dit wordt ook wel de bevolkingsexplosie genoemd.
Betere landbouwtechnieken en hygiëne zorgen ervoor dat mensen minder vaak overlijden. Gezinnen blijven echter nog groot omdat tradities niet meteen veranderen.
Dalend sterftecijfer
Vaccinaties, riolering en betere voeding verlagen kindersterfte sterk. Daardoor overleven meer kinderen tot volwassen leeftijd.
Verbeteringen in voedsel en hygiëne
Voedselproductie stijgt door landbouwinnovaties. Hongersnoden komen minder vaak voor en mensen leven langer.
Voorbeelden van landen
Veel landen in Afrika bevinden zich momenteel in fase 2.
Fase 3: afnemende groei
In fase 3 begint ook het geboortecijfer te dalen. De bevolking groeit nog steeds, maar minder snel. Gezinnen kiezen bewust voor minder kinderen.
Economische ontwikkeling verandert de rol van kinderen in de samenleving. Ze worden duurder om op te voeden en minder noodzakelijk als arbeidskracht.
Dalend geboortecijfer
Anticonceptie en gezinsplanning worden toegankelijker. Mensen trouwen later en krijgen later kinderen.
Verstedelijking en onderwijs
In steden zijn kinderen minder economisch nuttig dan op het platteland. Onderwijs zorgt bovendien voor andere toekomstverwachtingen.
Veranderende rol van vrouwen
Meer vrouwen volgen onderwijs en gaan werken. Daardoor wordt het krijgen van veel kinderen minder vanzelfsprekend.
Fase 4: stabiele bevolking
In fase 4 zijn zowel geboorte- als sterftecijfers laag. De bevolkingsgroei is klein en soms bijna nul. Mensen leven lang en krijgen weinig kinderen.
Welvaart en sociale zekerheid verminderen de noodzaak van grote gezinnen. Ouderen zijn niet meer afhankelijk van hun kinderen voor verzorging.
Lage geboorte- en sterftecijfers
Goede gezondheidszorg houdt het sterftecijfer laag. Tegelijkertijd houden hoge kosten van opvoeding het geboortecijfer laag.
Welvaart en gezinsplanning
Mensen kiezen bewust voor kleine gezinnen. Individuele keuzes spelen een grotere rol dan traditie.
Voorbeelden van ontwikkelde landen
Veel West-Europese landen zitten in deze fase.
Fase 5: bevolkingskrimp
In fase 5 ligt het geboortecijfer onder het sterftecijfer. Hierdoor neemt de bevolking af en ontstaat vergrijzing. Het aandeel ouderen groeit sterk.
Dit kan economische gevolgen hebben omdat minder werkenden meer ouderen moeten onderhouden.
Vergrijzing
De gemiddelde leeftijd stijgt doordat mensen langer leven en weinig kinderen krijgen.
Lage vruchtbaarheid
Carrière, kosten en levensstijl zorgen ervoor dat mensen minder vaak voor kinderen kiezen.
Gevolgen voor economie en arbeidsmarkt
Er ontstaan tekorten aan arbeidskrachten en druk op pensioenen.
Oorzaken van veranderingen in het model
De overgang tussen fases wordt vooral veroorzaakt door ontwikkeling van de samenleving. Economie, technologie en cultuur veranderen tegelijkertijd en beïnvloeden elkaar.
Medische vooruitgang verlaagt eerst sterfte, terwijl sociale veranderingen later het geboortecijfer beïnvloeden.
Gevolgen voor samenleving en economie
Snelle groei kan leiden tot werkloosheid en woningtekorten, terwijl krimp juist tekorten aan werknemers veroorzaakt. Daarom moeten landen beleid aanpassen aan hun fase.
Migratie wordt vaak gebruikt om demografische problemen op te vangen.
Veelgemaakte fouten bij het demografisch transitiemodel
Leerlingen verwarren vaak fases omdat ze alleen naar één lijn kijken. Ook denken ze soms dat elk land exact hetzelfde pad volgt, terwijl cultuur en politiek het tempo beïnvloeden.
Het model is een vereenvoudiging van de werkelijkheid en geen exacte voorspelling.
Veelgestelde vragen
Welk land zit in welke fase?
Dat bepaal je door te kijken naar geboorte- en sterftecijfers en niet naar het inkomen alleen.
Waarom daalt het geboortecijfer?
Door onderwijs, urbanisatie en positie van vrouwen.
Bestaat fase 5 echt?
In sommige landen wel, maar niet overal.
Wat moet je kennen voor het examen?
Je moet fases herkennen, verklaren en gevolgen kunnen uitleggen.
Hulp nodig met aardrijkskunde?
Heb je moeite met het begrijpen van grafieken of het verklaren van bevolkingsgroei?
Veel leerlingen kennen de fases wel, maar verliezen punten bij het uitleggen van oorzaken en gevolgen.
Bij OnlineHuiswerkKlas helpen we je tijdens onze huiswerkbegeleiding aardrijkskunde stap voor stap met verbanden te begrijpen zodat je niet hoeft te gokken op het examen. Ook met de vakken Natuurkunde, Wiskunde, Economie en Biologie helpen we graag met onze huiswerkbegeleiding of bijlessen.
